"Schaakmetaforen", door Hans Meijer

‘Opening van het schaakseizoen. Eindelijk schaken. Een toren is een toren. Een pion is een pion. Een rokade lijkt op een rokade. Maar nu begint mijn tegenstander weer. Hij noemt lopers schuinsmarcheerders en vindt dat onze partij als een nachtkaars uitging.’ K. Schippers, wiens gedicht ‘Opening van het visseizoen’ ik hier parafraseer, had een afkeer van het vervreemdende effect van metaforen. Hij vond ze gemakzuchtig want je dwaalt met een metafoor van een voorwerp af dat van zichzelf ook al iets heeft. Een standpunt waar vaak veel voor te zeggen is. Ik kijk echter altijd weer blij verrast op als ik ergens een metafoor tegen het lijf loop die me aan het denken zet. Hieronder acht schaakmetaforen en een commentaar die mij aanspraken. De journaliste Joyce Roodnat kreeg voor haar mooie metafoor van het schaakblad Matten de prijs voor de beste schaakmetafoor van 2009.



Zie ook op Youtube: link naar een Bladerunner filmpje.

(Als u op de link klikt krijgt u de melding dat het filmpje niet in een frame geopend kan worden en dat u in het midden kunt klikken om het in een nieuw venster te openen. Dat werkt goed).

De schaakpartij van Dr. Eldon Tyrell tegen J.F. Sebastian, met replicant (androïde) Roy Batty als secondant, volgt het slot van ‘de onsterfelijke partij’ die Anderssen en Kieseritzky in London in 1851 tegen elkaar speelden. Voor mensen zijn replicants weinig meer dan gevaarlijke pionnen die geëlimineerd moeten worden. Replicants daarentegen willen langer leven dan de vier jaar die hen gegund is. Batty tegen Tyrell: ‘I want more life, father!’. (Blade Runner, Ridley Scott, 1982)

Heel veel houten bruggen maken mogelijk dat er over water gelopen kan worden. Een stel dunne eiken staat dicht op elkaar, als een geschrokken kudde. In weiden en ruige gebiedjes spelen verspreide bomen een vertraagd schaakspel. (Aan de wandel, Joyce Roodnat, NRC, 26-09-09)

Amerika’s problemen, kunnen volgens Donald Trump, vrijwel allemaal opgelost worden door een taaiere onderhandelaar te sturen. “Obama zou een verschrikkelijk slechte schaker zijn,” zegt hij, waarmee hij suggereert dan politiek weinig meer is dan een pose. “Hij zendt al zijn zetten uit.” (Time, 14-04-11; Zie www.youtube.com/watch?v=k8TwRmX6zs4 voor Obama’s briljante reactie.)

(Als u op de link klikt krijgt u de melding dat het filmpje niet in een frame geopend kan worden en dat u in het midden kunt klikken om het in een nieuw venster te openen. Dat werkt goed).

In termen van de schaakmetaforen van Julian Le Grand worden cliënten geacht te veranderen van passieve pionnen in actieve koninginnen. (‘Maakbare solidariteit. De impact van overheidsbeleid op de solidariteit van burgers’, Kor Grit en Antoinette de Bonti, Krisis - krisis.eu, 2009)

Het schaakspel als metafoor van de liefde is afkomstig uit een hoofse cultuur en droeg daar oorspronkelijk de kenmerken van. In de loop van de tijd zou dit beeld worden gevulgariseerd. De symbolische betekenis verschoof van een idyllische liefde naar een bijna ruwe erotiek. (‘Dame aan Zet’, Remke Kruk, Yvette Nagel Seirawan, Henriëtte Reerink en Hans Scholten, 2000, p.61)

QR-codes zijn overal. Als je zo’n vierkante streepjescode, een groot schaakbord-door-de-war, scant met je smartphone verschijnt er een webpagina met informatie. De codes staan op colabekers, wijnetiketten, winkeletalages, te koop staande huizen en tentoonstellingsaffiches. Ze staan zelfs afgedrukt naast de bossen bloemen bij het Shell-tankstation. (De Volkskrant, 07-04-12).

De Duitse dadaïst Richard Huelsenbeck zag in 1920 koeien op telegraafpalen zitten en schaken. En waarom niet? Je hoort tegenwoordig ook vreemde dingen over schaken.
“Nee, want als eerst de regering aan zet is en dan de Kamer en daarna de kiezer, dan kan het niet om schaken gaan, maar dan wordt er waarschijnlijk halma gespeeld op het politieke halmabord.”, zei een verstandig meisje. Nou, dat viel dan weer mee, maar verder kregen de schakers het deze week hard voor hun kiezen met schaakmetaforen.
Behalve de gebruikelijke verdachten (patstelling, herhaling van zetten, niet op twee borden tegelijk schaken) waren er nieuwe aanwinsten. Ik las over bijzonder leugenachtige paardensprong, over het schaakbord van nare boodschappen, en over de strijd tussen de schaakborden in Frankrijk. Misschien schaken die borden zelf dus ook weer, op een metaschaakbord.
Andere kranten lusten er waarschijnlijk ook wel pap van, maar deze voorbeelden waren uit de Volkskrant. Kunnen ze de schaakmetaforen niet beter aan schaakmedewerker Gert Ligterink overlaten? Nee, want die gebruikt ze niet, zo min als de eigenaar van een lampenwinkel ooit metaforisch ergens de stekker uit zal trekken. (Hans Ree, NRC, 28-29 april, 2011)

De Chinese kunstenaar Ai Weiwei exposeert al jaren met grote solo exposities, van de VS, Taiwan en Israël tot Brazilië. Overal, behalve in zijn vaderland. “Uiteindelijk zullen ze je verpletteren”, voorspelt een Chinese kunstenaar in de documentaire die ‘Movies that Matter’ vertoont. “Wie ben je, als je je niet vrij uitspreekt?” brengt Ai daartegenin. Hij leeft als een schaakspeler. “Ik wacht op de volgende zet van de tegenpartij.” (Trouw, 10-03-12)

‘Koffie voor meneer Rutger Hauer, met suiker’. Wat was de beste film waarin u gespeeld hebt? “Hobo with a shotgun.” Waar gaat de film over? “Het script begreep ik niet zo goed.” U heeft in 133 films gespeeld, what’s next? “Ik heb geen idee, acteren is net schaken.” (Het Parool, 16-04-11)

Adolf Anderssen – Lionel Kieseritzky, 'Immortal game', London 1851.
1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Lc4 Dh4+ 4.Kf1 b5 5.Lxb5 Pf6 6.Pf3 Dh6 7.d3 Ph5 8.Ph4 Dg5 9.Pf5 c6 10.g4 Pf6 11.Tg1 cxb5 12.h4 Dg6 13.h5 Dg5 14.Df3 Pg8 15.Lxf4 Df6 16.Pc3 Lc5 17.Pd5 Dxb2 18.Ld6 Lxg1 19.e5 Dxa1+ 20.Ke2 Pa6 21.Pxg7+ Kd8 (Blade Runner:) 22.Df6+ Pxf6 23.Le7# 1–0


Meer columns van Hans Meijer

28 april 2012